SU LOGU
L’Unione ha promosso e valorizzato la ricerca mediante l'impiego della lingua sarda come strumento veicolare, nel rispetto delle varietà e a partire dalla parlata delle comunità di appartenenza.
Is domus - museus
Is bias antigas
Su cambiamentu
Sa burocratzia de su passau
Sa politica de oi
Is domus - museus
BARRALI. Is domus de balori funt pagus, una de is pagus est sa domu de tziu Licu Maxia, chi su Comunu dd'at pigada in su 1998 po dd'arrangiai e dd'allogai. Dd'eus torrada a fai cumenti fiat, a làdiri, cun s'incannitzada e sa tèula, su pròpiu sa volumetria. Sighit a essi cumenti fiat una domu de meri innantis.
DOLIANOVA. In sa primu metadi de is annus 'e Otanta su Comunu at pigau una domu antiga meda, sa Villa De Villa, de sa metadi de s'Otuxentus, fiat totu sderruta e a pagu a pagu dd'eus torrada a fai. Imoi dd'eus acabada e dda poneus po allogai sa cosa antiga de sa bidda e, in prus, dda lassaus a is assòtzius de sa bidda e no sceti.
DONORI. Is domus stòrigas prus de importu chi seus sarbendi funt su Monti (Monte Granatico) e su Comunu Bèciu. Su Monti est de s'Otuxentus e su meri (Cassa Comunale di Credito Agrario, arrelatada a su Banco di Sardegna), a su cumentzu de is annus de Otanta ndi ddu boliat sciusciai po fai ofìtzius. Intzandus s'aministratzioni comunali de su tempus at detzidiu de ddu pigai po dd'arrangiai. Seus arrangendi su Comunu Bèciu puru e is traballus seus acabendiddus. Su Monti est bessiu unu logu po cunferèntzias e tiatru, in su Comunu Bècius seus pentzendi de ponni s'Arcivu Stòrigu in d-una parti e in s'atra parti eus a donai is aposentus a is assòtzius de sa bidda.
SERDIANA. Unus dex'annus fait su Comunu at pigau una domu antiga manna meda e nd'at fatu unu museu, po fai biri sa domu de sa metadi de s'Otuxentus. In prus eus comporau atrus testimòngius de stòria, mancai chi no fessint ingunis, po fai biri totu su chi nci podiat essi in d-una domu antiga. Oberit cumenti si ddu domandant, po is festas o candu serbit, gràtzias a is assòtzius de boluntariau, ancoras no est una strutura turìstiga cumpria.
[torna ad indice "SU PROGETU"]
Is bias antigas
BARRALI. Is bias antigas no fiant impedradas, fiant impedradas is coretas, po chi s'àcua curressit a lestru, chena de umbidai is domus. Diferentementi de is atras biddas, is coretas no fiant a centru ma a s'oru de is murus.
DOLIANOVA. Seus boghendi s'asfartu de is bias e totu, po ddas torrai a fai impedradas e, a cumentzu, porit parri de ponni sa bidda a fundu a susu, ma imoi, cumenti seus acabendi e in is logus fait a torrai a passai, sa genti est cuntenta.
SOLEMINIS. Po is impedraus poniant pedra tunda, de s'arriu, chi po is murus no andàt beni. Dda portànt a posta po cussu e dda prantant de atza, agoa cun su pesu de is carrus si cravada de prus ancoras e no ndi bessiat de prus. Oi, a medas impresas chi faint is bias impedradas, sa pedra ddi sartat ca issus si pentzant chi cun su cimentu a suta abarrit a marolla, ma no est aici. Sa cora fiat a centru e de custa manera agiudant a fuiri s'umidori de is murus de is domus. Aici seus torrendidda a fai, arregordat cumenti fiat in su passau e est mellus po su tempus de oi puru, ca s'impedrau fait curri s'àcua prus a bellu e de custa manera est prus fàtzili chi nci calit a su tubu de asuta po no fai dannu in pitzus.
[torna ad indice "SU PROGETU"]
Su cambiamentu
BARRALI. Custu sistema de fai domus est bàlliu fintzas a is annus de Cincuanta, ca de is annus de Sessanta ant cumentzau a imperai su brochetu de cimentu e a fai is soletas prenas. Imparis ant cambiau sa forma de sa domu puru, ant cumentzau a si fai su còmudu puru, mancai in foras. Burocratzia de edilìtzia no nci ndi fiant, donniunu si fiat sa domu cumenti boliat.
DONORI. In is primus annus de Cincuanta seus passaus a su matoni, fintzas ca a traballai cun su granitu fiat grai meda, segàt is manus. S'arena tocàt a dda portai a carretoni e dda pigànt de su sartu e totu, ca nosu ndi teneus meda, oindi' puru s'arena de Donori dda imperant medas siendas de tzimentu armau. Su primu cimentu chi fiat arribau fiat a sachetas de cincuanta chillus.
SERDIANA. In is annus de Cincuanta e Sessanta, domus campidanesas no iant acutu a ndi sciusciai, ca dinai no nci ndi fiat, po cussu in su 1973 sa Sovrintendenza iat scioberau Serdiana po sarbai a su mancu una bidda in Campidanu.
SOLEMINIS. Su cambiamentu, a s'acabu de is annus de Cincuanta, est cumentzau cun is impresas mannas, cun sa trachiti, ma is muradoris piticus sighiant a làdiri e totu. Sa muradura fiat sempri de 40, de pedra o de làdiri chi fessit. Po is crabeturas eus cumentzau a fai is travetus nosu, cun su matoni, su ferru e su cimentu. In conca de nosu, a su tempus, custus cambiamentus si praxiant, ca po fai sa domu pigat prus pagu tempus, fiat prus fàtzili e duncas costat prus pagu puru. Est stètiu unu tempus bellu, ca eus imparau a fai unu traballu e s'atru.
[torna ad indice "SU PROGETU"]
Sa burocratzia de su passau
BARRALI. Burocratzia de edilìtzia no nci ndi fiant, donniunu si fiat sa domu cumenti boliat.
DONORI. In su 1969 su Comunu at fatu su primu "Piano di Fabbricazione", ca innantis su Comunu no detzidiat nudda, detzidemus totu nosu cun su meri. Agoa de su 1969 serbiat sa licèntzia de su Comunu, beniat su giòmetru de su Comunu a castiai is traballus e tocàt a tenni unu giòmetru su meri puru.
SOLEMINIS. Po fai una domu, su meri depiat presentai sa domanda a su Comunu, ma no su progetu, su Comunu no fiat interessau, ddu boliat sciri po sa 'ia, atra cosa no.
[torna ad indice "SU PROGETU"]
Sa politica de oi
BARRALI. Po mori de is leis strintas, genti meda abetat chi is domus antigas nd'arruant e no tenit intzitu a ddas arrangiai cumenti fiant. Is domus fiant a s'acabu de s'arrogu de terra, ma imoi ddas bolint in mesu po si fai sa pratza totu a giru. Po cussu preferint a fai domus noas in atrus logus, po ddas podi fai cumenti bolint issus. Agoa chi nd'arruint abarrant aici e totu, at'essi aici fintzas a candu no ant a cambiai is leis. Is leis aici strintas, chi no pigant in cuinsideru chi sa genti de oi fait un'atra vida e tenit abisòngiu de bivi in domus diferentis, ddas at fatas su legisladori sardu, castiendi centrus stòrigus de atrus logus.
DOLIANOVA. De su 2003 teneus su Piano Particolareggiato e dònnia domu est catalogada, scieus su chi fait a fai e su chi no fait, sa tenta nosta est a allogai totu sa cosa antiga bella. In prus donaus agiudu a chini bolit torrai a s'architetura antiga. Eus fatu medas atòbius cun sa genti, unus dexi o cuìndixi, po ddi fai cumprendi ca fiat una cosa bona po sa bidda e po donniunu de issus e totu. Sa genti at agradèssiu e sa bidda est amellorada meda. Candu una domu no fait a dda sarbai, intzandus a ndi dda sciusciai benit a marolla, ma tocat a dda torrai a fai arrispetendi s'architetura de su Connotu. Sa domu campidanesa giusta giusta cumenti fiat in s'antigu, po bivi oi no fait prus, ca teneus abisòngiu de bivi de manera diferenti, in centru stòrigu puru, s'importanti est a abarrai coerenti cun sa bellesa de su logu, agatendi su cumpromissu cun s'abisòngiu de oi. A fai una domu aici costat de prus, ma est su prètziu chi tocat a pagai po tenni unu logu bellu e una bidda bella, sa prus cosa chi balit. Genti meda, po nai, de pagu at domandau agiudu po torrai a fai is crabeturas, is afaciadas e atras partis de is domus antigas. Mancai potzat parri pagu cosa, est su sinnali de una curtura noa chi est nascendi.
DONORI. Su Comunu est fadendi una polìtiga po circai de sarbai su chi est abarrau, giai de s'acabu de is annus de Otanta su Comunu at detzidiu de studiai su centru stòrigu e de proponni unu pranu po arregulai s'edilìtzia in centru stòrigu. A cumentzu fiat po unu logu piticu, ma agoa eus pigau in cunsideru prus logu puru. Eus postu arrègulas craras e su Comunu at domandau a s'Arregioni una dèlega po donai de manera dereta, nosu e totu, is autorisatzionis po sa bisura de su logu (impatto paesaggistico), de manera de coitai de prus. Is privaus chi tenint domus campidanesas podint domandai un'agiudu po ddas arrangiai, s'ùrtimu possibilidadi est su bandu arregionali po arrangiai is afaciadas e is crabeturas e de pagu in Donori ant presentau domandas po unas dexi domus.
SERDIANA. Teneus medas domus campidanesas po mori de is arrègulas chi ant bòfiu sarbai su centru stòrigu cumenti beni de identidadi (bene identitario). In su 1973 sa Sovrintendenza at postu unu vìnculu, de su centru stòrigu fintzas a Santa Maria de Sibiola, e is domus fiat a ddas torrai a fai eja, ma cumenti bolit sa Sovrintendenza e totu. Imoi teneus vincolaus is portalis puru e sa Sovrintendenza bolit lassai is fentaneddas piticheddas cumenti fiant, mancai custu siat a scuntròriu cun is arregulas modernas de bivi beni, ca nant chi is fentanas depint essi mannas a su mancu una parti de otu de is metrus cuadrus de s'aposentu. Sa genti, a cumentzu, mancai si chèsciat, ca a sighiri custas arrègulas medas bortas bolit nai a spendi de prus, ma comuncas cumprendit ca est unu sistema po issus e totu e ddu sighint.
SOLEMINIS. In su 1991 eus aprovau in Soleminis su pranu po su centru stòrigu, chi fiat un'òbrigu de lei giai de innantis, po sarbai su chi fiat abarrau. Imoi chi in Solèminis unu tenit una domu antiga no dda podit sciusciai e torrai a fai totu diferenti, dda podit torrai a fai arrespendi su naturali campidanesu e nosu dd'agiudaus a dda progetai cumenti si spètat, po essi bella e comodosa po su tempus de oi puru. Eus donau un'agiudu de dinai a is privaus puru, fintzas a su 60% de totu sa spèndida e sa genti sei sei, in totu custus annus at pigau una sensibilidadi noa. Custa sensibilidadi noa est bessia ca s'aministratzioni at traballau po totu sa sienda curturali de Soleminis, po is domus ma po s'arti puru. A cumentzu sa genti, de cumenti fiat acostumada a fai su chi boliat, no fiat cuntenta de is arrègulas, ma un'aministradori tenit s'arresponsabilidadi de pigai decisionis pagus popolaris puru, candu cumprendit ca est po su beni de sa bidda. Agoa candu dd'eus spricau sa chistioni ant cumprèndiu ca fiat una cosa bella, chi antzis permitiat a fai cubadura in prus puru. Nosu seus imperendi sa tipologia campidanesa fintzas po is domus popularis, ponendiddas faci a soli e cun totu su naturalis chi podemus torrai a pigai e custu fait arrespramiai fintzas a atendi sa domu. Po agiudai sa genti chi bolit fai architetura campidanesa eus postu in su pranu comunali ca, fendi una muradura de 40 o 50 cm., no nci perdit sa volumetria, de manera chi unu potzat scioberai de fai su mellus chena de nci perdi volùmini, in prus candu una domu dda certìfigant po sa tèrmica, intzandus ddi abasciaus sa Bucalossi e arrespràmiat dinai.
[torna ad indice "SU PROGETU"]
