Home > Progetti > Progetto Habitat Rurale > IS MATERIALIS

IS MATERIALIS


 

Il presente lavoro ha analizzato l’architettura e l’habitat rurale su una base storico-antropologica, cercando e valorizzando le forme artigianali e i ruoli che uomini e donne hanno ricoperto fino agli ultimi anni del Novecento nei paesi dell’Unione dei Comuni Parteolla e Basso Campidano.

 


Sa pedra  


Su làdiri   


Sa linna e sa tèula


Su forru


 

Sa pedra

BARRALI. Nosu teneus granitu sculendisi' e custa pedra de su sartu nostu dda imperànt po is coretas sceti, fiat pedra arregorta, gavas no nci ndi fiant. Nci dda portant a carretoni e dda picànt in bidda e totu, in su logu innui fiant pesendi sa domu.

 

DOLIANOVA. Sa perda dd'eus traballada sempri, custu connotu mannu nostu ndi benit ca tenemus unas cantu gavas de perda, po bidda nosta e po is biddas acanta puru. Una fiat sa de Perda 'e Farinatza, is atras a Bruncu 'e Lacus, a Mont''e Sici. Fait a biri ancoras is arrastus de su traballu antigu ma imoi funt totus serradas e sa perda ndi benit de atrus logus. Custas gavas antigas ant serrau in is annus de Cincuanta e fiant comunalis.

 

DONORI. In su sartu nostu teneus duas gavas, de granitu e de arenària, chi s'ant donau materialis bellus po fai is domus, su prus is fundatzionis. S'arenària dda imperànt pagu, a su prus po is tellas de is fiancus de is intradas de is portalis, a intrus de is domus no ndi imperamus, po cussu pigamus su granitu, chi si pariat prus bellu de bisura puru. Su granitu fiat una pedra forti meda, ma po is portalis pigamus s'arenària puru ca fiat prus moddi de traballai. Po bogai su granitu de sa gava, fiat in Santa Bràbara, tenemus unu picapedreri, agoa unu meri de Crabonaxa iat portau atrus cuatru o cincu picapedreris, chi picànt sa pedra cumenti si dda cumandamus nosu muradoris, cumenti si serbiat a nosu. Pagamus su traballu de su picapedreri, no su materiali, sa pedra arresurtat a donu po totus, ca sa gava fiat comunali, ma si ndi agatàt una in d-una terra privada puru.

 

SERDIANA. Sa perda dda pigànt de Partiolla, ca teniat una gava de arenària, sa cracina dda pigànt a pedra e dda scallànt in bidda e totu.

 

SOLEMINIS. No tenemus gavas de pedra, sa pedra dd'aregollemus in su sartu, cumenti pedra pigamus a su prus s'arenària de Partiolla, a arrogus de 40x40x60. Chi bieis calancunu arrogu de granitu, est de Donori, ca issus teniant is gavas e is picapedreris. Mancai no totus fessint muradoris, sa genti de su tempus fiat bona a ponni sa pedra, ca fiat una cosa de su tempus a ponni pedra, is messajus in su sartu puru fiant is murixeddus po serrai is terras, dd'agatànt beni su sètiu.

 

 

[torna ad indice "IS MATERIALIS"]

 


 

Su làdiri

BARRALI. Su làdiri donniunu si ddu faiat in terra sua e su maistu de muru donàt is inditus po ddu fai bellu. A bortas, chi su meri boliat, ddu faiant in terra allena puru. Su forru puru fiat de làdiri, de cumenti no tenemus forrus po fai tèula ni matoni cotu. Nci fiant artisanus specialisaus po fai su forru de làdiri, ca est faina traballosa. S'arcada de is portalis fiat de làdiri custa puru, a su prus podiat essi de pedra.

 

SOLEMINIS. Apu acutu a fai domus de làdiri, a s'acabu de is annus Cincuanta. Su primu traballu po is piciocheddus chi fiant imparendi fiat a portai su làdiri a su logu innui fiat traballendi su muradori. Custu ca su làdiri no ddu femus nosu, ddu faiant is messajus in su sartu candu, in s'istadi, teniant prus pagu cosa de fai, agoa de sa messa. Sa terra po làdiri fiat prus bona in d-unus cantu de logus in su sartu, intzandus ddu fadiant ingunis. Impastant marrendi su ludu in terra, lassànt s'impastu a axedai una noti, po chi intressit s'àcua beni in mesu a s'impastu e s'incrasi a mengianu fademus su matoni. De si nunca su làdiri, chi s'impastu no axedat, si segat. Fatu su matoni, faiant un'atru impastu po sa di' in fatu, de manera chi dònnia di' tenessint prontus de fai unus 200 o 300 matonis. Innui sa terra fiat bona àcua no nci ndi fiat, po cussu dda portànt a carradas a carretoni, a posta po impastai e su traballu fiat meda. Agoa chi su matoni fiat sciutau ddu pesànt de gantu po ddi arresigai sa terra chi iat apicigau e bessiri beni. Fiat prontu agoa chi sciutàt duas diis. Su muru de làdiri bolit scalliau, est a nai bolint cravaus arrogus de teulàciu po aporegai s'intonicu, de sinuca nd'arruit. No fait a fai domus noas de làdiri, ca no est certifigau po sa portàntzia e atra cosa aici, su chi bendint est po arrangiai is domus antigas sceti, ma oi in su mercau teneus atrus materialis chi dd'assimbillat.

 

 

[torna ad indice "IS MATERIALIS"]

 

 


 

Sa linna e sa tèula

BARRALI. Su linnàmini po is crabetruras ddu pigànt giai prontu, tenemus calancunu maistu de linna chi pigàt linna de abeti e traballàt innoi. Sa tèula dda pigànt giai fata, no nd'eus fatu mai, a su prus tenemus unu forru po sa cracina, unu logu in su sartu chi ancoras ddi nant aici.

 

DONORI. Su linnàmini po is crabeturas calancunu ddu circàt de tzinnìbiri, ma su prus ddu pigànt de is butegas de Casteddu, a carretoni. Po is 'ennas e is fentanas in bidda tenemus unu maistu de linna, ma su prus ddas cumandant a fai in atrus logus, in Casteddu e in Partiolla. No tenemus forru de tèula, dda pigànt giai fata de Silius o de Cuartu.

 

SERDIANA. Po sa linna pigànt tzinnìbiri de is montis acanta de bidda.

 

SOLEMINIS. S'incannitzau fiat traballu de is messajus, ca sa canna bolit segada segundu su tempus e segundu sa luna, ca chi dda segant in su tempus sballiau si pùdriat luegus. Tèula innoi no ndi femus, dda pigànt de atrus logus, e femus arribaus po fintzas a bogai sa tèula sarda po dda bendi po is domus a mari e a ponni nosu sa terniti (eternit).

 

 

[torna ad indice "IS MATERIALIS"]

 

 

 


 

Su forru

BARRALI. Su forru puru fiat de làdiri, de cumenti no tenemus forrus po fai tèula ni matoni cotu. Nci fiant artisanus specialisaus po fai su forru de làdiri, ca est faina traballosa. S'arcada de is portalis po cussu fiat de làdiri custa puru, a su prus podiat essi de pedra.


DONORI. Su muradori fiat bonu a fai su forru puru, fiat de làdiri o de tèula arrogada, ca custa fiat mellus, e ddi naramus teulàciu. Su prus de sa genti ddu boliat de teulàciu, ca su pani bessiat bellu. Su forru de làdiri no s'agatàt giai nudda, deu in totu sa vida mia nd'ap'ai fatu unu o duus.

 

SOLEMINIS. Su forru po su pani ddu faemus de làdiri, aici manna fiat sa curtura de su làdiri. Ma no totu is muradoris fiant bonus a fai forrus, fiat un'arti in prus.

 

 

[torna ad indice "IS MATERIALIS"]