IS BIDDAS
L’Unione dei Comuni Parteolla e Basso Campidano ha realizzato il progetto Architettura e habitat rurale nel Parteolla e nel Basso Campidano attraverso una ricerca che ha studiato l’architettura tradizionale nel Novecento, con particolare riferimento ai cambiamenti intercorsi a partire dagli anni Cinquanta e alle attuali politiche di recupero, tutela e valorizzazione dell’architettura storica.
Barrali
Donori
Dolianova
Serdiana
Soleminis
Barrali
IL TERRITORIO
Il territorio di Barrali sorge in una zona collinosa in cui si incrociano il Campidano, il Parteolla, la Trexenta e il Gerrei, tra il Rio Mannu e le pendici di Mont’‘e Uda.
LA STORIA
Nel Medioevo il paese apparteneva al Regno di Cagliari e precisamente alla curatoria della Trexenta. In questo periodo si svilupparono nel piccolo centro le strutture socio-economiche dalle quali, ancora oggi, derivano le colture cerealicole e viticole. Con la caduta del Regno di Cagliari, il piccolo centro passò prima ai Pisani e poi agli Aragonesi. Durante la dominazione aragonese, il territorio di Barrali rientrava nella Contea di Villasor e faceva parte del feudo degli Alagon, per poi divenire, con l’abolizione dei feudi, Comune indipendente nel 1839.
IS DOMUS ANTIGAS
In su centru stòrigu nci domu antigas medas, ma po mori de is leis strintas genti meda abetat chi nd'arruant e no tenint intzitu a ddas arrangiai cumenti fiant. Is domus fiant a s'acabu de s'arrogu de terra, ma imoi ddas bolint in mesu po si fai sa pratza totu a giru. Po cussu prederint a fai domus noas in atrus logus, po ddas podi fai cumenti bolint issus. Agoa chi nd'arruint abarrant aici e totu, at'essi aici fintzas a candu no càmbiant is leis. Is leis aici strintas, chi no pigant in cuinsideru chi sa genti de oi fait un'atra vida e tenit abisòngiu de bivi in domus diferentis ddas at fatas su legisladori sardu, castiendi centrus stòrigus de atrus logus.
In Barrali is domus de balori funt pagus, una de is pagus est sa domu de tziu Licu Maxia, custa innui seus imoi, chi su Comunu dd'at pigada in su 1998 po dd'arrangiai e dd'allogai. Dd'eus torrada a fai cumenti fiat, a làdiri, cun s'incannitzada e sa tèula, su pròpiu sa volumetria. Sighit a essi cumenti fiat una domu de meri innantis. Is arcus de intradas de is domus ddus eus totus amparaus, in su pranu comunali e totu, no fait a ddus allogai. In Barrali sa lolla aberta a arcus no s'agatat meda, su prus fiant a lolla serrada. Is arcus fiant a totu giru, cumenti cussus de is portalis. Is 'ias antigas e sa pedra de Barrali. Is 'ias no fiant impedradas, fiant impedradas is coretas, po chi s'àcua curressit a lestru, chena de umbidai is domus. Diferentementi de is atras biddas, is coretas no fiant a centru ma a s'oru de is murus. Imoi eus impedrau is 'ias, eus bogau s'asfartu in bia 'e Marconi e in bia 'e Funtana Manna, su coru de su centru stòrigu, po tenni in contu sa stòria e su connotu sardu. Est pedra de atrus logus, ca nosu teneus granitu sculendisi' e po custa faina no fait. sa pedra de su sartu nostu dda imperànt po is coretas sceti e fiat pedra arregorta, gavas no nci ndi fiant. Nci dda portant a carretoni e dda picànt in bidda e totu, in su logu innui fiant pesendi sa domu.
Su làdiri, su linnàmini e sa tèula. Donniunu si ddu faiat in terra sua, su maistu de muru donàt is inditus po ddu fai bellu. A bortas, chi su meri boliat, ddu faiant in terra allena puru. Su linnàmini po is crabetruras ddu pigànt giai prontu, tenemus calancunu maistu de linna chi pigànt linna de abeti e traballànt innoi. Sa tèula dda pigànt giai fata, Barrali tèula no nd'at fatu mai, a su prus tenemus unu forru po sa cracina, unu logu in su sartu chi ancoras ddi nant aici. Su forru puru fiat de làdiri, de cumenti no tenemus forrus po fai tèula ni matoni cotu. nci fiant artisanus specualisaus po fai su forru de làdiri, ca est faina traballosu. S'arcada de is portalis po cussu fiat de làdiri custa puru, a su prus podiat essi de pedra. Custu sistema de fai domus est bàlliu fintzas a is annus de Cincuanta, ca de is annus de Sessanta ant cumentzau a imperai su brochetu de cimentu e a fai is soletas prenas. Imparis ant cambiau sa forma de sa domu puru, ant cumentzau a si fai su còmudu puru, mancai in foras. Burocratzia de edilìtzia no nci ndi fiant, donniunu si fiat sa domu cumenti boliat.
[vai a galleria fotografica Barrali]
[vai a GALLERIA VIDEO Barrali (1)]
[vai a GALLERIA VIDEO Barrali (2)]
[torna ad indice "IS BIDDAS"]
Donori
IL TERRITORIO
Donori appartiene alla regione del Parteolla. Sorge a 141 metri s.l.m., su un leggero pendio in prossimità del monte Su Tzurru, tra due corsi d’acqua che confluiscono nel rio Coxinas. E' immerso nella campagna campidanese, circondato da campi coltivati prevalentemente a vite.
LA STORIA
Donori fu abitata dall’uomo fin dai tempi più remoti, come del resto molti paesi della pianura del Campidano, grazie alla composizione del terreno, fertile e ricco di corsi d’acqua. Tra i reperti, due nuraghi in ottimo stato: Sa Domu de s’Orcu e Nuraxi Mannu, risalenti al 1300 a.C. Il territorio fu abitato dai Romani, come dimostrano le necropoli in cui sono state recuperate monete, vasellame e lucerne. Altri reperti come tombe, un’iscrizione e sculture sono stati rinvenuti in località Santu Nigola (pronunciato dai locali Nigoba). Nel periodo medievale Donori fece parte del Regno di Cagliari, sotto la giurisdizione della curatoria di Parte Olla. Nel 1619, dopo un lungo periodo di semiabbandono, il paese fu ripopolato dal feudatario Nicolas Porcella, con immigrazioni dai paesi vicini, soprattutto da Serrenti e Samatzai, con l’obiettivo di aumentare la produzione agricola.
IS DOMUS A PALATZIU
In Donori teneus toteduas is genias de domu sarda, cussa campidanesa e cussa a palàtziu, ma su prus funt campidanesas. Is famìllias prus arricas faiant sa domu a palàtziu, a duus pranus e in s'oru de sa 'ia, e custas puru funt in su centru stòrigu. Una domu a palàtziu famada est de su 1896 e fiat de Serpi e agoa dd'ant imperada cumenti Comunu, Ofìtziu Postali e Scola. Agoa ddoi est s'atru Comunu chi ant fatu in su 1925 e un'atra domu a palàtziu, fata a granitu, chi depiat marcai s'arrichesa de sa famìllia. Sa domu campidanesa de Donori. In su sartu nostu teneus duas gavas, de granotu e de arenària, chi s'ant donau materialis bellus po fai is domus, su prus is fundatzionis, chi diaici arresurtant prus arricas de medas atras bidda chi depiant fai totu a làdiri. S'arenària dda imperant pagu, a su prus po is tellas de is fiancus de is intradas de is portalis, a intrus de is domus no ndi imperamus, po cussu pigamus su granitu, chi si pariat prus bellu de bisura puru. Su granitu fiat una pedra forti meda, ma pon is portalis pigamus s'arenària puru ca fiat prus moddi de traballai. Su granitu dd'eus imperau sempri e po ddu bogai de sa gava, fiat in Santa Bràbara, tenemus unu picapedreri, agoa unu meri de Crabonaxa iat portau atrus cuatru o cincu picapedreris, chi picànt sa pedra cumenti si dda cumandamus nosu muradoris, cumenti si serbiat a nosu.
Pagamus su traballu de su picapedreri, no su materiali, sa pedra arresurtat a domu po totus, ca sa gava fiat comunali, ma si ndi agatàt una in d-una terra privada puru. In is primus annus de Cincuanta seus passaus a su matoni, fintzas ca a traballai cun su granitu fiat grai meda, segàt is manus. S'arena tocàt a dda portai a carretoni e dda pigànt de su sartu e totu, ca nosu ndi teneus meda, oindi' puru s'arena de Donori dda imperant medas siendas de tzimentu armau. Su Comunu est fendi una polìtiga po circai de sarbai su chi est abarrau, a s'acabu de is annus de Otanta su Comunu at detzidiu de studiai su centru stòrigu e de proponni unu pranu po arregulai s'edilìtzia in centru stòrigu. A cumentzu fiat po unu logu piticu, cussu a intru de is duas cruxis, chi eus aprovau in su 1988, ma agoa, po s'intzitu de s'Arregioni, eus pigau prus logu puru. Eus postu arrègulas craras e in prus su Comunu at domandau a s'Arregioni una dèlega po donai de manera dereta nosu e totu is autorisatzionis po sa bisura de su logu (impatto paesaggistico), de manera de coitai de prus.
Is privaus chi tenint domus campidanesas podint domandai un'agiudu de dinai po ddas arrangiai, s'ùrtimu possibilidadi est su bandu arregionali chi ddi nant Biddas e est po arrangiai is afaciadas e is crabeturas. Innoi in Donori ant presentau domandas po unas dexi domus, s'Arregioni at a finantziai su 40% de una spèndida de a su mancu 25milla èurus. Is domus stòrigas prus de importu chi seus sarbendi funt su Monti (Monte Granatico) e su Comunu Bèciu. Su Monti est de s'Otuxentus e su meri (Cassa Comunale di Credito Agrario, arrelatada a su Banco di Sardegna), a su cumentzu de is annus Otanta ndi ddu boliat sciusciai po fai ofìtzius. Intzandus s'aministratzioni comunali de su tempus at detzidiu de ddu pigai po 17millionis e at presentau unu progetu po dd'arrangiai, po 100millionis, chi dd'ant finantziau. Ma in custus ùrtimus bint'annus at sighiu a tenni abisòngiu de atrus traballus. Seus arrangendi su Comunu Bèciu puru, eus pigau unu finantziamentu po custu puru e is traballus seus acabendiddus. Su Monti est bessiu unu bellu logu po cunferèntzias e tiatru, in su Comunu Bècius seus pentzendi de ponni s'SArcivu Stòrigu in d-una parti e in s'atra parti eus donai is aposentus a is assòtzius de sa bidda.
In su 1969 su Comunu at fatu su primu "Piano di Fabbricazione", ca innantis su Comunu no detzidiat nudda, detzidemus totu nosu cun su meri. Agoa de su 1969 serbiat sa licèntzia de su Comunu, beniat su giòmetru de su Comunu a castiai is traballus e tocàt a tenni unu giòmetru su meri puru. Po is 'ennas e is fentanas in bidda tenemus unu maistu de linna, ma su prus ddas cumandant a fai in atrus logus, in Casteddu e in Partiolla. Su muradori fiat bonu a fai su forru puru, fiat de làdiri o de tèula arrogada, ca custa fiat mellus, e ddi naramus teulàciu. Su prus de sa genti ddu boliat de teulàciu, ca su pani bessiat bellu. Su forru de làdiri no s'agatàt giai nudda, deu in totu sa vida mia nd'ap'ai fatu unu o duus. In Donori no tenemus forru de tèula, dda pigànt giai fata de Silius o de Cuartu, su pròpiu su linnàmini po is crabeturas, calancunu ddu circàt de tzinnìbiri, ma su prus ddu pigant de is butegas de Casteddu, a carretoni. Su primu cuimentu chi fiat arribau fiat a sachetas de cincuanta chillus.
[vai a galleria fotografica Donori]
[vai a GALLERIA VIDEO Donori (1)]
[vai a GALLERIA VIDEO Donori (2)]
[torna ad indice "IS BIDDAS"]
Dolianova
IL TERRITORIO
Il centro abitato è adagiato su un terrazzamento del versante occidentale del massiccio del Sarrabus e nasce ufficialmente nel 1905 dalla fusione dei nuclei originari San Pantaleo e Sicci San Biagio. Il territorio comunale salda le propaggini collinari del Campidano con i rilievi sarrabesi, e lo scenario agricolo passa dai terreni coltivati a vite e olive e cereali alla macchia mediterranea dei rilievi circostanti il paese.
LA STORIA
Nelle campagne sono presenti numerosi insediamenti archeologici che attestano insediamenti umani antichissimi, come Sa dom’‘e s’orcu”, “Mitza salamu” e “Sa dom’‘e s’ossu”. La parte montuosa offriva probabilmente molte possibilità di caccia e sostentamento. I primi documenti su Dolia risalgono al 1089, quando il vescovo Virgilio firmò l'atto di fondazione dei monasteri dei santi Giorgio e Genesio, creati per volontà di Arzone, re di Cagliari. Luogo di interesse è la Villa de Villa, una casa padronale risalente ai primi anni dell'Ottocento, andata quasi in totale rovina agli inizi degli anni Sessanta del secolo scorso, acquisita dal Comune negli anni Ottanta e oggi totalmente recuperata. Viene utilizzata per la realizzazione di mostre, manifestazioni musicali e convegnistiche. Ulteriore interesse riveste il museo dell'olio "Sa Mola de su Notàriu", con una raccolta degli strumenti di lavorazione, come contenitori, lampade e altri manufatti riconducibili alla cultura dell'olio d'oliva nel Parteolla.
IS DOMUS
In Partiolla s'agatant ancoras medas domus campidanesas, mancai postas mali, ca no ddas ant arrangiadas candu depiant, in prus, candu sa genti at tentu dinai ddas at cambiadas segundu sa curtura stràngia e custu dd'at fatu aciungi partis chi no nci intrant nudda cun s'architetura nosta. Imoi seus circhendi de arremediai. De su 2003 teneus su Piano Particolareggiato e dònnia domu est catalogada, scieus su chi fait a fai e su chi no fait, sa tenta nosta est a allogai totu sa cosa antiga bella, in prus donaus agiudus po chini bollat torrai a s'architetura antiga, cumenti fiat innantis de su sbisuriamentu de is annus Sessanta. Eus fatu medas atòbius cun sa genti, unus dexi o cuìndixi, po ddi fai cumprendi ca fiat una cosa bona po sa bidda e po donniunu de issus e totu. Sa genti at agradèssiu e sa bidda est amellorada meda. Candu una domu no fait a dda sarbai, intzandus a ndi dda sciusciai benit a marolla, ma tocat a dda torrai a fai arrispetendi s'architetura de su Connotu. Po nosu a fai is domus cun is materialis antigus no est traballosu, ca sa perda dd'eus sempri traballada, tanti prus chi teneus unu Connotu de muradoris de bidda mannu meda e in centru stòrigu difatis traballant giai sempri artisanus e muradoris de siendas piticas de bidda e totu.
Custu connotu mannu nostu ndi benit ca nosu tenemus unas cantu gavas de perda, po bidda nosta e po is biddas acanta puru. Una fiat sa de Perda 'e Farinatza, in prus a Bruncu 'e Lacus, a Mont''e Sici. Fait a biri ancoras is arrastus de su traballu antigu ma imoi funt totus serradas e sa perda ndi benit de atrus logus. Custas gavas antigas ant serrau in is annus de Cincuanta e fiant comunalis. Sa domu campidanesa giusta giusta cumenti fiat in s'antigu po bivi oi no fait prus, ca teneus abisòngiu de bivi de manera diferenti, in centru stòrigu puru, s'importanti est a abarrai coerenti cun sa bellesa de su logu, agatendi su cumpromissu cun s'abisòngiu de oi. A fai una domu aici costat de prus, ma est su prètziu chi tocat a pagai po tenni unu logu bellu e una bidda bella, cosa chi balit de prus meda de su chi podit de prus unu una borta. Imoi ddi praxit a sa genti e totu, est bessia una sensibilidadi noa e bella, de arrespetu a sa bellesa mancai bollat prus tempus po acabai unu traballu.
Genti meda, po nai, de pagu at domandau s'agiudu chi s'Arregioni at postu po torrai a fai is crabeturas, is afaciadas e atras partis de is domus antigas. Mancai potzat parri pagu cosa, est su sinnali de una curtura noa chi est nascendi. Seus boghendi s'asfartu de is bias e totu, po ddas torrai a fai impedradas e, a cumentzu, porit parri de ponni sa bidda a fundu a susu, ma imoi, cumenti seus acabendi e in is logus fait a torrai a passai, sa genti est cuntenta. Est un'idea chi eus tentu no po su centru stòrigu sceti, ma eus agatau unu tretu de sa crèsia de Santu Brai a sa crèsia de Santu Pantaleu, chi depit espressai sa bidda po is stràngius puru, ca inguni passant. Po sa calidadi de sa vida in bidda eus detzidiu de agiudaid e totu is maneras a chini andat a pei, po cussu eus fatu màrcia-peis innui no nci fiant, mancai chi custu at bòfiu nai a stringi su logu po is màchinas, eus postu archixeddus po ddus amparai e aici nendi. Tocat a cambiai sa curtura de sa màchina, chi unu si pentzat d podi andai a màchina in dònnia logu, ma no est aici, spèciai a intrus de una bidda, de una bidda cumenti a Partiolla.
No fait a fai bessiri is pratzas parchègius, est un'ofesa a totus. In sa primu metadi de is annus 'e Otanta su Comunu at pigau una domu antiga meda, de sa metadi de s'Otuxentus, fiat totu sderruta e a pagu a pagu dd'eus torrada a fai. Imoi dd'eus acabada e dda poneus po allogai sa cosa antiga de sa bidda e, in prus, dda lassaus a is assòtzius de sa bidda e no sceti.
Arricardu Solinas Cun sa crassi mia de scola eus biu is arcus e is portalis de sa bidda, chi fiant sciuscendindi medas e intzandus eus detzidiu de ddus studiai innantis chi ddus boghessint totus. Nd'est bessia un'arregorta in d-unu libru, chi eus fatu in su 1994 e oi, de is chi nci funt in su libru, nd'amancant, ca is arcus ddus ant sciusciaus e is portalis fuliaus. Imoi sa curutra est cambiada e calancunu si torrat a fai s'arcu finztas in domu noa. S'arcu fiat de perda chi s'agatat innoi, chi aporegat beni, ca s'arcu podiat pigai corpus puru candu intrant is carrus. Su libru fiat praxu a s'Aministratzioni Comunali puru, chi iat postu unu pagu de dinai fintzas po arrangiai calancun'arcu. Cun is piciocheddus e is piciocheddus emus traballau pighendi is fotografias, fendi is disinnus e circhendi totu is nòminis de is meris, fintzas a annus antigus meda, mancai po prus de centus annus, e teneus fintzas is nòminis de is muradoris bonus a fai custas cosas. Maistus bonus ndi tenemus medas po mori de is gavas, ca iant donau s'intzitu a is partiollesus a cresci in custu traballu.
De su libru nd'eus fatu milli còpias, po cussu at girau in totu sa bidda, a is famìllias dd'est praxu e, de cust'arrennèscida bella, in su 1996 eus fatu un'atru stùdiu, po is pratzas. Fiant su logu innui sa genti si atobiàt a pari e Pratza 'e is Scolas est sa prus de importu, fintzas po s'unificatzioni de is duus Comunus de Sici e Partiolla, ca at afortiau s'unidadi. Sa genti totu impari no nci capiat, tanti si preniat, ca beniant fintzas de is biddas a canta, de Sant'Andria e de Pauli Gerrei. Ddis praxiat a benni pròpiu ca sciiant ca dd'iant 'essi agatada prena.
Un'atra pratza de importu fiat sa pratza 'e crèsia de Sici, ca nci fiat sa funtana, cun s'àcua a tot'annu, duncas a genti andat po abisòngiu e totu, de is biddas a canta puru. Po cumenti is pratzas funt imoi parit chi no ddas apant arrespatadas meda, po nai, in sa pratza 'e crèsia de Sici faiant su fogadoni de Sant'Antoni ma imoi, po cumenti dd'ant torrada a fai, no fait prus ca no ant lassau su logu. Sa genti chi aproillat a is pratzas est sempri prus pagu, ca imoi abarrant in domu o po bolint bessiri a màchina sceti. Custu libru puru est arrennèsciu beni, ca fait sa stòria no de is pratzas sceti ma de sa bidda puru, po fintzas de is aministratzionis chi ant fatu is traballus.
[vai a galleria fotografica Dolianova]
[vai a GALLERIA VIDEO Dolianova (1)]
[vai a GALLERIA VIDEO Dolianova (2)]
[vai a GALLERIA VIDEO Dolianova (3)]
[torna ad indice "IS BIDDAS"]
Serdiana
IL TERRITORIO
Il piccolo centro sorge nella zona più pianeggiante del Parteolla e gli unici rilievi, di modesta altitudine, sono il Monti Acutzu e Monti Nieddu. La rete idrografica di Serdiana è costituita dal Rio Flumini e a circa sei chilometri dal paese, in direzione sud-est, nasce una sorgente d’acque oligominerale, chiamata “Mitza Pudescia”.
LA STORIA
Nel Medioevo il centro abitato di Serdiana apparteneva al Regno di Cagliari e fu compreso nella curatoria di Dolia. Dopo il 1257, il paese fu annesso al regno d’Arborea, al quale rimase al 1297, anno in cui fu ceduto al Comune di Pisa. Durante questo periodo, in una fertile vallata a pochi chilometri di distanza dal centro abitato, dai monaci Vittorini fu edificata la chiesa campestre di Santa Maria Sibiola, in stile romanico.
IS DOMUS
In Serdiana s'agatant medas domus campidanesas, po mori de is arrègulas chi ant bòfiu sarbai su centru stòrigu cumenti beni de identidadi (bene identitario). Custu coidu dd'eus tentu fintzas po is 'ias e po is pratzas de sa bidda, chi ddas eus fatas bellas po ddas imperai ma po sa bisura stòriga puru. Sa genti a cumentzu mancai si chèsciat, ca a sighiri custas arrègulas medas bortas bolit nai a spendi de prus, ma comuncas cumprendit ca est unu sistema po issus e totu e ddu sighint.
In su 1973 sa Sovrintendenza iat postu unu vìnculu, de su centru stòrigu fintzas a Santa Maria de Sibiola, e is domus faiat a ddas torrai a fai eja, ma cumenti boliat sa sovrintendenza e totu. Innantis, in is annus de Cincuanta e Sessanta, domus campidanesas no iant acutu a ndi sciusciai, ca dinai no nci ndi fiat, po cussu in su 1973 sa Sovrintendenza iat scioberau Serdiana po sarbai a su mancu una bidda in Campidanu. Imoi teneus vincolau is portalis puru e sa Sovrintendenza boliat a lassai is fentaneddas piticheddas cumenti fiant, mancai custu siat a scuntròriu cun is arregulas modernas de bivi beni, ca nant ca is fentanas depit mannas a su mancu una parti de otu de is metrus cuadrus de s'aposentu. Su traballu de arrangiai is domus antigas, lassendiddas cun su naturali suu, po nai cun is acrabeturas a duas àcuas e sa tèula sarda, at fatu demanera chi is muradoris de bidda siant bonus in cust'arti de is domus antigas puru.
Fiant bonus a fai s'incannitzau, torrendi a passai is crabeturas dònnia duus o tres annus, po is tèulas chi si segànt e stiddiànt a intrus. Sa perda dda pigànt de Partiolla, ca teniat una gava de arenària, sa cracina dda pigànt a pedra e dda scallànt in bidda e totu. Po sa linna pigànt tzinnìbiri de is montis acanta de bidda. Unus dex'annus fait su Comunu at pigau una domu antiga manna meda e nd'at fatu unu museu, po fai biri sa domu de sa metadi de s'Otuxentus. In prus eus comporau atrus testimòngius de stòria, mancai chi no fessint ingunis, po fai biri totu su chi nci podiat essi in d-una domu antiga. Oberit cumenti si ddu domandant, po is festas o candu serbit, gràtzias a is assòtzius de boluntariau, ancoras no est una strutura turìstiga cumpria.
[vai a galleria fotografica Serdiana]
[vai a GALLERIA VIDEO Serdiana (1)]
[vai a GALLERIA VIDEO Serdiana (2)]
[torna ad indice "IS BIDDAS"]
Soleminis
IL TERRITORIO
Soleminis è un piccolo borgo agricolo situato al confine tra la parte orientale del Campidano di Cagliari e gli ultimi rilievi montuosi del Serpeddì. Dista dista 20 km. dal capoluogo e il paese può essere raggiunto, come gli altri comuni del Parteolla, anche con le Ferrovie della Sardegna. L’altezza media s.l.m. è di 209 mt.
LA STORIA
Il territorio soleminese è stato abitato sin dall’antichità e molti siti, a partire dal periodo prenuragico fino a quello medioevale, hanno restituito importanti reperti. Soleminis, in epoca giudicale apparteneva alla curatoria del Parteolla. Nel 1258 il centro risulta in possesso della nobile famiglia pisana dei Gherardesca e nel 1297 del Comune di Pisa. Dal 1324 Soleminis fu data in feudo a famiglie aragonesi e nel 1442 il villaggio era ormai in rovina e quasi spopolato. Nel 1637 il feudo fu venduto a Francesco Vico che così ottenne il titolo di marchese di Soleminis ma il paese fu distrutto dalla peste del 1652-56. Nel 1673 il paese venne rifondato con il nome di Villanova Soleminis. Nel 1839, col riscattato dei diritto feudali, diviene comune autonomo.
IS DOMUS
In su 1991 eus aprovau in Soleminis su pranu po centru stòrigu, chi fiat un'òbrigu de lei giai de innantis, po sarbai su chi fiat abarrau. Ca medas domus ddas eus pèdrias ca de una domu, agoa nd'ant fatu mancai tres, po is fillus. In "zona A" eus mesurau 71 domus e eus postu arrègulas craras po ddas sarbai, mancai sa genti, a printzìpiu, no agradessessit meda. Eus agatau dinai po arrangiai no is domus sceti ma is bias puru, po fai biri a sa genti ca impari cun is domus tocat a aguantai s'identidadi de sa bidda e totu.
Medas domus abarrant abandonas ca is meris andant a bivi in atru logus e ca s'eredeu si certat po si dda pratziri e intzandus abarrat frima. Candu una de custas domus abarrant abandonadas po binti o trint'annus, intzandus est traballosu a dda torrai a pigai e bolit sciusciada. Nosu seus intervènnius in Pratz''e Crèsia, in bia 'e Arromas e unu pagu in dònnia logu. Eus donau un'agiudu de dinai a is privaus puru, fintzas a su 60% de totu sa spèndida e sa genti sei sei, in totu custus annus at pigau una sensibilidadi noa. Custa sensibilidadi noa est bessia ca s'aministratzioni at traballau po totu sa sienda curturali de Soleminis, po is domus ma po s'arti puru. Imoi chi in Solèminis unu tenit una domu antiga no dda podit sciusciai e torrai a fai totu diferenti, dda podit torrai a fai arrespendi su naturali campidanesu, chi nosu dd'agiudaus a dda progetai cumenti si spètat, po essi bella e comodosa po su tempus de oi. Eus bintu de pagu su bandu Biddas de s'Arregioni e aici eus a fai un'atru tantis de bias, in prus teneus cincu privaus chi ant pigau parti e ant a arriciri su dinai po arrangiai is crabeturas e atra cosa aici. A cumentzu sa genti, de cumenti fiat acostumada a fai su chi boliat, no fiat cuntenta de is arrègulas, ma un'aministradori tenit s'arresponsabilidadi de pigai decisionis pagus popolaris puru candu cumprendit ca est po su beni de sa bidda, ma agoa candu dd'eus spricau sa chistioni ant cumprèndiu ca fiat una cosa bella, chi antzis permitiat a fai cubadora in prus puru.
Oindi' chi is centrus stòrigus abarrant sbuidus est peus po totus, ca una bidda totu de periferias spendit prus dinai meda, po is bias noas e totu is serbìtzius. Tocat a torrai bivi dònnia metru de sa bidda. De custus stùdius chi eus fatu, eus biu ca is domus modernas e totu funt fatas mali, custus stùdius serbint duncas po fai mellus - e bivi mellus - is domus modernas e totu. Custu po su fatu de essi espostas beni, bolit nai a spendi prus pagu po ddas callentai in s'ierru o po ddas infriscai in s'istadi. Medas de is materialis bessius in is ùrtimus corant'annus eus biu imoi ca faint dannu, in Soleminis femus arribaus po fintzas a bogai sa tèula sarda po dda bendi po is domus a mari e a ponni nosu sa terniti (eternit). Nosu seus imperendi sa tipologia campidanesa fintzas po is domus popularis, ponendiddas faci a soli e cun totu su naturalis chi podemus torrai a pigai. Ca unu domu depit essi a mesura de chini nci bivit, iat a depi essi po fintzas a mesura de cumenti càmbiat sa vida de unu e totu. Po arrespramiai fintzas a atendi sa domu. No fait a fai domus noas de làdiri, ca no est certifigau po sa portàntzia e atra cosa aici, su chi bendit est po arrangiai is domus antigas sceti, ma oi in su mercau teneus atru materiali chi dd'assimbillat.
Po agiudai sa genti chi bolit fai architetura campidanesa eus postu in su pranu comunali ca, fendi una muradura de 40 o 50 cm. no nci perdit sa volumetria, de manera chi unu potzat scioberai de fai su mellus chena de nci perdi volùmini, in prus candu una domu dda certìfigant po sa tèrmica, intzandus ddi abasciaus sa Bucalossi, e custu dinai chi arrespràmiat nci podit ponni in sa domu e totu. Nci at genti stràngia chi tzèrriat a su Comunu po domandai chi teneus domus campidanesas, ca ddas bolint ca circant una calidadi de sa vida mellus, ca cumenti est fata agiudat a bivi, cun d-una lolla chi tenit una ladària giusta po pigai soli, cun sa crabetura chi est pèndia du tanti giustu po fai intrai su soli a is aposentus ma no tropu e aici nendi.
Una domu campidanesa depit essi cumenti un'òmini chi andat a su sartu, depit portai unu bellu capeddu po si parai de s'àcua e depit tenni botas po no pigai àcua a is peis. Medas muradoris chi no ant fatu mancu una di' de scola, arrespetendi su Connotu ant fatu domus prus bellas meda de is prus chi ant fatu is giometras dipromaus in is ùrtimus corant'annus.
Tziu Edmondo. Apu acutu a fai domus de làdiri, a s'acabu de is annus Cincuanta. Fia giovoneddu, agiudau, no fia muradori. Su primu traballu po is piciocheddus chi fiant imparendi fiat su manorba, a portai su làdiri de innui fiat fintzas a innui fiat traballendi su muradori. Custu ca su làdiri no ddu femus nosu, ddu faiant is messajus in su sartu candu, in s'istadi, teniant prus pagu cosa de fai, agoa de sa messa. Sa terra po làdiri fiat prus bona in d-unus cantu de logus in su sartu, intzandus ddu fiant ingunis. Impastant marrendi su ludu in terra, lassànt s'impastu a axedai una noti, po chi intressit s'àcua beni in mesu a s'impastu e s'incrasi a mengianu femus su matoni. De si nunca su làdiri, chi s'impastu no axedat, si segat. Fatu su matoni, faiant un'atru impastu po sa di' in fatu, de manera chi dònnia di' tenessint prontus de fai unus 200 o 300 matonis.
Innui sa terra fiat bona àcua no nci ndi fiat, po cussu dda portànt a carradas a carretoni, a posta po impastai e su traballu fiat meda. Agoa chi su matoni fiat sciutau ddu pesànt de gantu po ddi arresigai sa terra chi iat apicigau e bessiri beni. Fiat prontu agoa chi sciutàt duas diis. Tèula innoi no ndi femus, dda pigànt de atrus logus. S'incannitzau puru fiat traballu sempri de is messajus, ca bolit segada segundu su tempus e segundu sa luna, ca chi dda segant in su tempus sballiau si pùdriat luegus. Po fai una domu, su meri depiat presentai sa domanda a su Comunu, ma no su progetu, su Comunu no fiat interessau, ddu boliat sciri po sa 'ia, atra cosa no. S'artària fiat a su mancu 3,20, fiat sempri cussa. Su muru de làdiri bolit scalliau, est a nai bolint cravaus arrogus de teulàciu po aporegai s'intonicu, de sinuca nd'arruit. Su cambiamentu, a s'acabu de is annus de Cincuanta, est cumentzau cun is impresas mannas, cun sa trachiti, ma is muradoris piticus sighiant a làdiri e totu.
Sa muradura fiat sempri de 40, de pedra o de làdiri chi siat. Po is crabeturas eus cumentzau a fai is travetus nosu, cun su matoni, su ferru e su cimentu. In conca de nosu, a su tempus, custus cambiamentus si praxiant, ca po fai sa domu pigat prus pagu tempus, fiat prus fàtzili e duncas costat prus pagu puru. Est stètiu unu tempus bellu, ca eus imparau a fai unu traballu e s'atru, imoi est specializau tropu e unu no bit mancu su traballu de s'atru. Po terra nci fiat su pomentu est sa terra argiddosa beni posta, agoa est arribada s'arregiola de cimentu, bianca, arrùbia o niedda, e su marmetoni. S'arregiola dda faiant in Sardìnnia e totu. Po pintai is bòvidas beniant stràngius, soleminesus no nd'apu biu, e custus pitoris faiant custu sceti. Intrant luegus cumenti un'aposentu fiat acabada e po dònnia aposentu ddi srebiat prus o mancu una di'. Andant a lestru ca teniant mollus, cumenti su stencil in di' de oi. Su matoni cotu, grogastu, ddu pigamus de atrus logus, po infroressi, ca no si serbiat meda ca nosu su forru po su pani ddu faemus de làdiri, aici manna fiat sa curtura de su làdiri. Ma no totu is muradoris fiant bonus a fai forrus, fiat un'arti in prus.
Gesualdu. In bidda no tenemus gavas de pedra, sa pedra dd'aregollemus in su sartu, cumenti pedra pigamus a su prus s'arenària de Partiolla, a arrogus de 40x40x60. Chi bieis calancunu arrogu de granitu, est de Donori, ca issus teniant is gavas e is picapedreris. Mancai no totus fessint muradoris, sa genti de su tempus fiat bona a ponni sa pedra, ca fiat una cosa de su tempus a ponni pedra, is messajus in su sartu puru fiant is murixeddus po serrai is terras, dd'agatànt beni su sètiu. Po is impedraus poniant pedra tunda, de s'arriu, chi po is murus no andàt beni. Dda portànt a posta po cussu e dda prantant de atza, agoa cun su pesu de is carrus si cravada de prus ancoras e no ndi bessiat de prus. Oi a medas impresas chi faint is bias impedradas sa pedra ddi sartat ca issu sui penztant chi cun su cimentu a suta abarrit a marolla, ma no est aici. Sa cora fiat a centru e de custa manera agiudant a fuiri s'umidori de is murus de is domus. Aici seus torrendidda a fai, arregordat cumenti fiat in su passau e est mellus po su tempus de oi puru, ca s'impedrau fait curri s'àcua prus a bellu e de custa manera est prus fàtzili chi nci calit a su tubu de asuta po no fai dannu in pitzus.
Iser Sanna. Iser Sanna contat su traballu chi sa Comunidadi de Soleminis at fatu, aparicendi unu campu de su Serbìtziu Civili Internatzionali, po pesai una lolla de làdiri. Custa lolla s'agatàt ancoras e est unu logu de traballu e de discansu, chi in s'istadi ddoi andat sa genti de sa bidda puru. S'intervista est in sa lolla e totu.
[vai a galleria fotografica Soleminis]
[vai a GALLERIA VIDEO Soleminis (1)]
[vai a GALLERIA VIDEO Soleminis (2)]
[vai a GALLERIA VIDEO Soleminis (3)]
[vai a GALLERIA VIDEO Soleminis (4)]
[torna ad indice "IS BIDDAS"]
